«به یاد حکیمی که زمان را سنجید»

بیست‌وهشتم اردیبهشت، روزی است که تقویم، به احترام نامی بزرگ اندکی مکث می‌کند؛ فرخنده‌زادروزِ غیاث‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری، آن اندیشمندِ ژرف‌کاو که در مرز میان عدد و اندیشه، میان ستاره و سرنوشت، منزل داشت. سال‌هایی بود که کار مرا بیش از پیش از گذر نیشابور می‌گذرانْد. هر بار که جبر یا اختیار زمان، مرا به آن دیار می‌برد، گویی دلی نادیده دستم را می‌گرفت و به سوی آرامگاه او می‌کشاند. کنار آن آستان خاموش، در سایه درختان و در همنشینیِ سکوتی که بوی تاریخ می‌داد، دمی می‌ایستادم؛ رباعی‌ای زمزمه می‌کردم و به رسمِ خودِ او، لحظه‌ را با طرب و تأمل درمی‌آمیختم، چنان که گویی زمان نیز در آن لحظه کوتاه، اندکی درنگ می‌کرد. خیام را اغلب با جام و رباعی می‌شناسند، حال آن‌که پیش از آن‌که شاعر باشد، حکیمی بود در قلمرو ریاضیات و نجوم و فلسفه. ذهن او در هندسه اعداد و گردش افلاک سیر می‌کرد و شاید همین مکاشفه در نظم پنهان جهان بود که دلش را چنین به راز زمان سپرده بود؛ به آن رود خاموشی که همه چیز را با خود می‌برد و در عین حال، همه چیز در بستر آن معنا می‌یابد. به یاد دارم روزگاری که من هم شعری کوتاه درباره معادلات درجه سوم می‌نوشتم؛ همان معماهای دیرپایی که خیام با ژرف‌نگری هندسی خویش راهی برای فهم و طبقه‌بندی‌شان گشود. اما فراتر از آن، یادگار درخشان او در سپهر دانش، تقویم جلالی است؛ تقویمی که زیر نظر او و همراه گروهی از دانشمندان در اصفهان سامان گرفت. اگر دشواری چنین کاری را در روزگاری تصور کنیم که ابزار علم اندک و آسمان تنها آزمایشگاه اندیشمندان بود، آنگاه بهتر درمی‌یابیم که این کار نه صرفاً یک محاسبه نجومی، بلکه نوعی گفت‌وگوی عمیق میان عقل انسان و نظم کیهانی بوده است. خیام در پیِ فهمِ رازِ زمان بود؛ و ما نیز، اگر اندکی در آیینه اندیشه او بنگریم، شاید بیاموزیم که در این اقامت کوتاه بر خاک، پرسیدن از معنای زندگی نه نشانه سرگشتگی، بلکه آغاز راه خرد است. باشد که ما نیز، همچون او، در میان هیاهوی روزگار، لحظه‌ای درنگ کنیم، از خود بپرسیم و جایگاهی شایسته در این چند روزه جهان برای خویش برگزینیم.
زادروز حکیم نیشابور فرخنده و گرامی باد
سیدحسین هاشمی زادگان منشادی
۲۸ اردیبهشت ماه ۱۴۰۵خیام #عمرخیام #نیشابور #رباعیاتخیام #تقویمجلالی #فلسفهزندگی #ادبیاتفارسی #ریاضیات #ستارهشناسی #حکیم_نیشابور