«بر گسلِ فراموشی: از زلزله بم تا تکرارِ تاریخ»

امروز، پنجم دی، روز ملی «ایمنی در برابر زلزله و کاهش اثرات بلایای طبیعی» است. روزی که یادآور زلزله ویرانگر بم و هزاران قربانی آن است. اما آیا این روز تنها فرصتی برای مانورهای ایمنی است، یا پنجره‌ای به عمق یک زخم تاریخی؟ جناب آقای مهندس سیدمحمد بهشتی شیرازی در سخنرانی‌ای به مناسبت همین روز گفتند: «ایران سرزمین بی‌قراری است؛ بیشترین بهره و منابع در نقاط سانحه‌خیز متمرکز شده است.» حفاری‌های باستان‌شناسی در تبریز نشان می‌دهد که این شهر بارها بر اثر زلزله با خاک یکسان شده، و هر بار مردم روی همان ویرانه‌ها شهر جدیدی ساخته‌اند. تهران امروز با تراکمی باورنکردنی روی گسل‌هایی خوابیده که قرن‌هاست می‌لرزند. این فقط قصه بلایای طبیعی نیست. این، قصه تکرار است. قصه‌ای که در آن جامعه قرن‌هاست نشان داده از تاریخ عبرت نمی‌گیرد. ما روی گسل‌های تاریخی نیز همان الگو را تکرار می‌کنیم: انتخاب حاکمانی که شبیه گذشته‌اند، تکرار اشتباهات، و بازسازی ساختارهای فرسوده روی همان بنیان‌های لرزان. هگل می‌گفت: «مهم‌ترین درس تاریخ این است که مردم از تاریخ درس نمی‌گیرند.» گویی این جمله را برای ما نوشته است. فراموشی تاریخی که نیچه آن را شرط زندگی می‌دانست در ما به بیماری مزمن تبدیل شده: هر بار همان خطر را می‌بینیم، همان خطا را تکرار می‌کنیم. اما تاریخ یک درس دیگر نیز می‌دهد: هیچ دیکتاتوری جاودانه نیست. همان‌گونه که شهر روی گسل سرانجام فرو می‌ریزد، ساختارهای استبدادی نیزهرچند دیر فرو می‌پاشند. سقوط دیکتاتورها بخشی از چرخه طبیعی تاریخ است. مسئله اما اینجاست که پس از سقوط، اگر حافظه جمعی ما همچنان در گسل فراموشی بماند، دوباره بر همان ویرانه‌ها عمارتی خواهیم ساخت که باز در معرض زلزله‌ای دیگر است. حضرت مولانای جان می فرمایند: «هر که آمد عمارتی نو ساخت / رفت و منزل به دیگری پرداخت.» آیا وقت آن نرسیده که به جای بازسازی روی ویرانه‌ها، «منزل» را در جایی امن‌تر بنا کنیم؟ آیا می‌توانیم از این چرخه بیهوده بیرون بیاییم؟ امروز، روز ایمنی در برابر زلزله است. شاید باید آن را «روز ایمنی در برابر تکرار تاریخ» نیز بنامیم. ایمنی نه با بتن و میلگرد، که با حافظه، عبرت و جرأت تغییر به دست می‌آید. باقی بقایتان سیدحسین هاشمی‌زادگان منشادی پنجمین روز زمستان ۱۴۰۴ #سقوط_دیکتاتور #زلزله_تاریخ #فراموشی_جمعی #ایمنی_در_برابر_تکرار #ایران #مدیریت_بحران #تاریخ_تکرار_می‌شود #بم #بهشتی #فلسفه_تاریخ #عرفان_ایرانی #تغییر_الگو