روزگارِ خویش کهن‌تر بود گرد آورد و بر هر یکی، سخنی و شرحی بنگاشت؛ چنان که دانست آنچه بی‌شرح بماند، شیئی است بی‌جان، و چون روایت یابد، نشان گردد؛ و نشان، رشته‌ای است میان آدمی و زمان. و موزه به صورتِ امروزین، در عهدهای پسین، قاعده گرفت و بنیاد یافت؛ و گویند نخستین بار دانشگاه آکسفورد آن باب بگشود. و انگلیسیان را در موزه‌داری دستی دراز است و رسمی کهن. و من، از میان موزه‌هایی که در عمر دیده‌ام، موزه‌ی بریتانیا را در خیابانِ راسل کبیر، شگفت‌ترین و گیراترین یافتم: جایی که باستان، پای بر کرانه‌ی امروز می‌نهد و تاریخ، از دوردستِ قرون، به نزدیکِ مدرنیّت می‌رسد. در آن سرا، تضادی عجیب و دلپذیر برپاست؛ از دروازه‌های نخستین شهرهای جهان تا درهای نگاهبانِ لیزریِ زمانه‌ی ما. و این کنتراست چنان افسونگر است که ساعت‌ها چشم و دل را در بند می‌کشد. و هماره در کنار یادگارِ تمدن‌هایی که نامشان از زبان‌ها افتاده، نشانی از زندگیِ جاریِ مردمان نیز به نمایش است؛ گویی می‌گویند: «روزگار می‌گردد، اما آدمی و قصّه‌ی او می‌ماند.» و اینجا سخن به درد می‌رسد: ما در ایران، چندان که باید، قدرِ تاریخ نمی‌شناسیم؛ و تاریخ نیز٫‌ به مجازاتِ بی‌اعتنایی یا به حکمِ تقدیر٫ چنان می‌نماید که با ما سرد شده است. حقیقت این است که تا گذشته را نشناسیم، حال را درست نتوانیم شناخت، و چون حال را نشناختیم، آینده بر ما مشتبه نمی‌گردد. کارِ تمدّن را نتوان دید مگر آن‌گاه که بر فرازِ تاریخ بایستی؛ تا روال‌ها پدید آید و راهِ فردا روشن‌تر شود. موزه‌ها، حافظه‌ی تاریخیِ مایند؛ خزانه‌هایی که نسل‌ها را نه به خبرِ