دهخدا؛ آنگاه که زبان، خانهٔ هویت میشود امروز، سالروز درگذشت علیاکبرخان دهخداست؛ مردی که در یک تن، هم ادیب بود و هم سیاستمدار، هم طنزپرداز بود و هم تاریخنگار زبان. کمتر کسی در فرهنگ ما چنین جمع اضدادی را با این اندازه از وقار و اثرگذاری در خود جمع کرده است. دهخدا با امضای «دَخو» در صوراسرافیل، طنز را از خندهٔ صرف نجات داد و به سلاح آگاهی بدل کرد؛ طنزی که افشا میکرد و بیآنکه فریاد بزند استبداد را عریان،. طنز او منطق داشت، اخلاق داشت، و از همه مهمتر، درد داشت؛ درد مردمی که زبانشان بریده بود اما هنوز میشد با کلمه از حق گفت. اما برای من، دهخدا پیش از هر چیز، دهخدای لغتنامه است. آن کتاب عظیم که در خانهٔ ما مصحفی از آن بود؛ آنچنان بزرگ که در کودکی نمیتوانستم آن را در دست بگیرم و ناچار روی زمین آن را میگشودم، گویی برای خواندنش می بایست آن را سجده کرد. هنوز هم، با گذشت دههها، معتبرترین و بزرگترین فرهنگ زبان فارسی است. لغتنامهای که فقط واژه نمیگوید؛ تاریخ میگوید، شعر میآورد، نثر شاهد میگیرد، و گاه دست ما را میگیرد و به اشخاص، مکانها و رویدادها میبرد؛ انگار زبان را در بستر زندگیاش روایت میکند. به یک کلام: کاری است کارستان. و اگر لغتنامه، عقل منظم دهخداست، امثال و حکم دل مردمی اوست؛ پلی میان فرهنگ رسمی و زبان کوچه و بازار. جایی که حکمت، لباس محاوره میپوشد و فلسفه، با کنایه و ضربالمثل به خانهها راه پیدا میکند. دهخدا خوب میدانست که فرهنگ، اگر مردمی نباشد، موزهای میشود بیجان.
دهخدا باور داشت نجات فرهنگ، نجات هویت است. اگر فردوسی زبان فارسی را از مرگ نجات داد، دهخدا آن را سامان داد، مستند کرد و به آن حافظهای تاریخی بخشید. یکی زبان را زنده نگه داشت، دیگری به آن شعور و سند داد. یکی حماسه گفت، دیگری حراست کرد. و چه زیباست که سخن از دهخدا را با خود دهخدا به پایان ببریم؛ با طنزی که هنوز تازه است، هنوز آینه است، و هنوز میسوزاند: «در این مملکت اگر کسی دزدی کند، میگویند چرا دزدی کردی؟ اگر خوب دزدی کند، میگویند چرا ما را شریک نکردی؟» زبان اگر زنده است، به خاطر کسانی است که هم درد را شناختند و هم واژه را. مانا باشید. هفتم اسفندماه ۱۴۰۴ – سیدحسین هاشمی زادگان منشادی سالروز درگذشت استاد علیاکبر دهخدا #دهخدا #علی_اکبر_دهخدا #سالروز_درگذشت_دهخدا #زبان_فارسی #فرهنگ_ایرانی #هویت_فرهنگی #لغتنامه_دهخدا #امثال_و_حکم #ادبیات_فارسی #طنز_سیاسی #نقد_استبداد #روشنگری #صوراسرافیل #تاریخ_فرهنگ #حافظه_جمعی #فرهیختگی #میراث_فرهنگی #اندیشه_ایرانی #آگاهی #مسئولیت_اجتماعی #سخن_مانا